Chia Tohumunun Tarihi

Chia, Labiate familyasının yoğunlaştığı, Orta Meksika vadilerinden Guetamala’nın kuzeyine kadar yereldir. Bu bitkiye ait bilimsel gözlemler 1548-1580 yılları arasında Amerika Kıtası’nın fethi döneminde Fray Bernandino de Shagun tarafından yazılmış 12 ciltlik Florentire codex adlı eserde bulunabilir.

Chia tohumunun insan besini olarak kullanılması MÖ. 3500 yılına dayanır. Orta Meksika’da MÖ. 1500-900 yılları arasında hasat edilen ürün olarak önem kazanmıştır. Aztek ve Mayalar tohumları çeşitli ilaç, besin ve boyamada kullanmışlardır. Ön-Kolombiya topluluklarında ana mahsul olarak kullanılmıştır. Bu dönemde sadece mısır ve fasulye alternatif olarak bu tohumların önüne geçmiştir. Fetih zamanı sayılı bitki türü vardı, bunlardan göze çarpan dört tanesini beslenme açısından incelersek: amaranth (Amaranthus hypohondriacus); fasulye (Phaseulus vulgiars); chia (Salvia hispanica) ve mısır (zea mays).

Chia, mısır, fasulye ve amaranth tohumları, günümüz emsal halklarıyla karşılaştırıldığında, Amerika Ön-Kolombiya insanlarının beslenme ana bileşenini oluştururdu. Beslenme şekli olarak Food and Agriculture Organization (Gıda ve Tarım Örgütü) ve World Healt Organization (Dünya Sağlık Örgütü) günümüzde belirlediği beslenme gereksinimlerini karşılar. Bu çeşit tohumların ilaç ve gıda özellikleri eski Güney Amerika yerel halkları tarafından kabul görmüştür.

Tarihte bütün ve öğütülmüş chia tohumları gıda olarak tüketilmiş, aynı zamanda yüz ve vücudu boyamak için ezilerek yağı çıkartılmıştı. Aztekler, kontrolü altında ki halklardan yıllık haraç olarak chia tohumu almış, ve dini törenlerde tanrılara sunmuşlardı.








Chia kelimesi İspanyolcada chian ya da çoğul hali olan chien kelimesinden gelmektedir, Aztekler de “yağlı” olan anlamına gelen nahuatl kelimesinden türetilmiştir. Chia kelimesi İsveçli botanik bilimcisi Karl Linnaeus tarafından verilmiştir. Önceki ismi Nahuatl Chiapan “Chia Nehri” olan Grijalva Nehri ismini bu bitkiden almıştır ve bu nehrin kıyılarında chia bitkisi eski zamanlardan beri yetişmektedir. Günümüzde bu topraklar Meksika devletinin Chiapas bölgesini oluşturur. Ön-Kolombiya halkları günümüzde halen tüketilen, “chia fresca” (taze chia) adlı içeceğin hazırlanmasında chia tohumunu kullanmışlardır.

İspanyol fethi Ön-Kolombiya halkının pek çok geleneğinin önüne geçti ve onların tarımsal üretim ve ticaret sisteminin çoğunu yok etti. Amerika Ön-Kolombiya halkının günlük beslenme düzenini oluşturan pek çok tahıl, dinleri ile bağlantılı olduğu için yok edildi ve yerine buğday, arpa, havuç gibi yabancı türler fethedenler tarafından zorla dayatıldı.

Salvia hispanica L. genel olarak chia adıyla bilinen, bir zamanlar sadece besin maddesi olarak kullanılmış, yağlı tohum bitkisidir, ama aynı zamanda tanrılara sunulmuştur. Bu tohum doğal bir omega-3 (α-linolenik asid), lif (+30%), yüksek değerli protein ve olumsuz durumlara karşı koruyan doğal antioksidan kaynağıdır, diğer besin bileşenlerine ek olarak vitamin ve mineraller içerir.

Modern bilim, Ön-Kolombiya besinlerinin, günümüz insanlarının tükettiği gıdalardan, ana hatlarıyla, üstün olduğuna karar vermiştir.

Tohumun kimyasal bileşenleri ve besin değerleri ticari olarak sahip olduğu büyük değeri kanıtlamaktadır, ve teknolojik avantajlar, tarım endüstrisinde ki bu eski ve yeni ürünü dünyaya aynı anda sunmada büyük fırsatlar sağlamıştır.

Günümüzde chia tohumu, gıda, hayvan yemi, tıbbi, kozmetik ve ilaç endüstrilerinde, diğer ürünlere nazaran, besin ve sağlığa faydalı içeriği nedeniyle büyük potansiyel sahibidir.